आरोग्यसेवेचा आधारस्तंभ: फार्मासिस्ट – AI युगातही महत्त्वाची भूमिका
आज २५ सप्टेंबर, दरवर्षी हा दिवस जागतिक फार्मासिस्ट दिवस म्हणून साजरा केला जातो. आंतरराष्ट्रीय फार्मास्युटिकल फेडरेशन (FIP) ने २०२५ सालाची ” “थिंक हेल्थ, थिंक फार्मासिस्ट” ही थिम आरोग्य सेवा प्रणालींमध्ये फार्मासिस्टची महत्त्वाची भूमिका अधोरेखित करण्यासाठी केली आहे. फार्मासिस्टनी कोविड-19 दरम्यान विविध विभागांमध्ये फ्रंटलाइन वर्कर म्हणून महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे. आरोग्यसेवा ही आपल्या आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. जेव्हा आपण आजारी पडतो, तेव्हा आपण डॉक्टरकडे जातो. डॉक्टर औषधे लिहून देतात आणि ती औषधे योग्यरित्या मिळवून देणे, समजावून सांगणे आणि लोकांपर्यंत पोहोचवणे हे काम फार्मासिस्ट करतात. त्यामुळे फार्मासिस्ट हा आरोग्यसेवेचा खरोखरच एक महत्वाचा आधारस्तंभ आहे. आजच्या काळात औषधे केवळ दुकानातून मिळवायची वस्तू नाहीत, तर त्यांचा योग्य वापर करणे, डोस लक्षात ठेवणे आणि दुष्परिणाम टाळणे हे सुद्धा तितकेच महत्त्वाचे झाले आहे. इथे फार्मासिस्टची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरते. सामान्य नागरिकांना औषधांबद्दल जास्त माहिती नसते, तेव्हा फार्मासिस्ट मार्गदर्शकासारखे काम करतात. आजच्या डिजिटल युगात आणि गतिमान आरोग्यसेवा क्षेत्रात फार्मासिस्टची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पारंपरिक औषध वितरणाव्यतिरिक्त, फार्मासिस्ट आता रुग्णांच्या आरोग्य व्यवस्थापनात आणि वैद्यकीय सल्लागारात सक्रिय योगदान देत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) आगमनाने आरोग्यसेवेत मोठे बदल झाले असले तरी, फार्मासिस्टांचे महत्त्व आजही अबाधित आहे, किंबहुना ते अधिक वाढले आहे.
डॉक्टर, नर्स आणि इतर आरोग्यसेवकांबरोबर फार्मासिस्ट हे आरोग्य व्यवस्थेचे महत्त्वाचे अंग आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आकडेवारीनुसार, भारतात डॉक्टरांच्या तुलनेत फार्मासिस्टची संख्या अधिक आहे. ही आकडेवारी दर्शवते की फार्मासिस्ट हे आरोग्यसेवा प्रणालीतील एक महत्त्वाचे आणि सहज उपलब्ध असलेले आरोग्यसेवक आहेत. ते केवळ औषधे पुरवत नाहीत, तर रुग्णांना त्यांच्या औषधांविषयी योग्य माहिती देतात, औषधांच्या दुष्परिणामांवर मार्गदर्शन करतात आणि दोन किंवा अधिक औषधे एकत्र घेतल्यास होणाऱ्या आंतरक्रियेची माहिती देतात. यामुळे रुग्णांना त्यांच्या आजारांवर योग्य उपचार मिळण्यास मदत होते आणि अनावश्यक गुंतागुंत टाळता येते. ग्रामीण भागात तर फार्मासिस्ट हेच कधी कधी लोकांचे पहिल्या पायरीवरील आरोग्यसेवक असतात. डॉक्टर लगेच उपलब्ध नसल्यास, ते लोकांना प्रथमोपचार, औषधांचे मार्गदर्शन आणि योग्य रुग्णालयात जाण्याचा सल्ला देतात. शहरी भागातही लोकांचा फार्मासिस्टवर विश्वास असतो, कारण तो नेहमी सहज उपलब्ध असतो.
AI च्या युगात, फार्मासिस्टची भूमिका अधिक निर्णायक झाली आहे. AI प्रणाली औषधांच्या शोधात, रोगांच्या निदानात आणि उपचारांच्या नियोजनात मदत करत असली तरी, या प्रणालीद्वारे दिलेली माहिती आणि निष्कर्ष मानवी फार्मासिस्टच्या अनुभवाने आणि ज्ञानाने तपासणे आवश्यक आहे. फार्मासिस्ट रुग्णांच्या वैयक्तिक गरजा आणि वैद्यकीय इतिहासाचा विचार करून AI च्या निष्कर्षांना अधिक अचूक आणि प्रभावी बनवतात.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या रुग्णाला अनेक आजार असतील आणि तो विविध प्रकारची औषधे घेत असेल, तर AI प्रणाली संभाव्य औषध आंतरक्रिया ओळखू शकते. मात्र, त्या आंतरक्रियेचा रुग्णाच्या आरोग्यावर नेमका काय परिणाम होईल आणि उपचारात काय बदल करणे आवश्यक आहे, हे एक अनुभवी फार्मासिस्टच ठरवू शकतो. तसेच, अनेक ग्रामीण आणि दुर्गम भागांमध्ये डॉक्टरांची उपलब्धता कमी असल्यामुळे फार्मासिस्ट हे प्राथमिक आरोग्य सेवा पुरवण्याचे महत्त्वाचे केंद्र बनले आहेत. ते सामान्य आजारांवर प्राथमिक उपचार आणि सल्ला देतात, ज्यामुळे आरोग्य केंद्रांवरचा ताण कमी होतो.
याव्यतिरिक्त, फार्मासिस्ट सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमांमध्ये जनजागृतीसाठी सक्रिय भूमिका घेतात. लसीकरण मोहिम, आरोग्य शिक्षण आणि रोग प्रतिबंधक कार्यक्रमांमध्ये त्यांचा सहभाग महत्त्वाचा असतो. ते लोकांना आरोग्यदायी जीवनशैली अंगीकारण्यासाठी प्रोत्साहित करतात आणि आजारांविषयी जागरूकता निर्माण करतात.
या सगळ्या बदलांमध्ये एक गोष्ट स्पष्ट आहे की फार्मासिस्टची भूमिका संपूर्णपणे बदलत आहे. थोडक्यात, फार्मासिस्ट हे केवळ औषध विक्रेते नसून ते आरोग्यसेवा प्रणालीचे एक अविभाज्य आणि महत्त्वाचे घटक आहेत. AI च्या प्रगतीमुळे त्यांच्या कामाचे स्वरूप बदलले असले तरी, रुग्णांना गुणवत्तापूर्ण आणि सुरक्षित आरोग्यसेवा पुरवण्यात त्यांची भूमिका नेहमीच महत्त्वाची राहील. आरोग्यसेवेचा आधारस्तंभ म्हणून फार्मासिस्टची भूमिका आजही तितकीच मजबूत आणि अविभाज्य आहे.
सर्व फार्मासिस्ट ना आजच्या जागतिक फार्मासिस्ट दिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा.
लेखक,
श्री. अक्षय जवळगीकर
स्कूल ऑफ फार्मसी,
एम. आय. टी. विश्वप्रयाग विद्यापीठ, सोलापूर
